PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses) là tập hợp các mục báo cáo ưu tiên dựa trên bằng chứng, được thiết kế để giúp các tác giả báo cáo minh bạch về các nghiên cứu Tổng quan tài liệu hệ thống (Systematic Review) và Phân tích gộp (Meta-analysis).
Trong bối cảnh xuất bản khoa học quốc tế hiện nay, việc tuân thủ PRISMA không chỉ là khuyến nghị mà là yêu cầu bắt buộc của hầu hết các tạp chí thuộc danh mục ISI/Scopus uy tín. Bài viết này cung cấp hướng dẫn thực hành chi tiết theo tiêu chuẩn PRISMA 2020 mới nhất, giúp các nhà nghiên cứu chuẩn hóa quy trình và nâng cao khả năng công bố quốc tế.
PRISMA là gì và Lịch sử phát triển?
PRISMA là bộ hướng dẫn chuẩn mực quốc tế nhằm cải thiện sự minh bạch và chất lượng báo cáo của các nghiên cứu tổng quan.
Tiền thân của PRISMA là tuyên bố QUOROM (Quality of Reporting of Meta-analyses) được phát triển vào năm 1999. Đến năm 2009, QUOROM được cập nhật và đổi tên thành PRISMA để phù hợp với những tiến bộ trong khoa học thực chứng.
Vào năm 2020, nhóm phát triển PRISMA đã công bố bản cập nhật mới nhất (PRISMA 2020) để thay thế phiên bản 2009. Bản cập nhật này ra đời nhằm giải quyết những thay đổi lớn trong phương pháp luận nghiên cứu, bao gồm việc tích hợp các công nghệ tự động hóa trong sàng lọc tài liệu và nhu cầu ngày càng cao về đánh giá nguy cơ sai lệch (Risk of Bias). PRISMA 2020 nhấn mạnh tính toàn diện, bao gồm cả các nguồn dữ liệu ngoài cơ sở dữ liệu truyền thống.
Tại sao cần áp dụng tiêu chuẩn PRISMA?
Việc áp dụng PRISMA mang lại 3 lợi ích cốt lõi, đóng vai trò là tín hiệu E-E-A-T (Kinh nghiệm – Chuyên môn – Thẩm quyền – Tin cậy) quan trọng cho bài báo khoa học:
- Đảm bảo tính minh bạch và khả năng lặp lại: PRISMA yêu cầu các tác giả mô tả chi tiết từng bước thực hiện, từ chiến lược tìm kiếm đến tiêu chí loại trừ. Điều này cho phép các nhà nghiên cứu khác có thể lặp lại quy trình để kiểm chứng kết quả.
- Nâng cao chất lượng bằng chứng khoa học: Việc tuân thủ quy trình chuẩn giúp giảm thiểu các sai lệch (bias) trong quá trình chọn lọc và tổng hợp dữ liệu, từ đó cung cấp các bằng chứng y học hoặc xã hội học đáng tin cậy hơn.
- Yêu cầu bắt buộc của tạp chí khoa học: Các tạp chí hàng đầu như The Lancet, BMJ hay các tạp chí thuộc hệ thống Springer, Elsevier đều yêu cầu nộp kèm Bảng kiểm PRISMA (Checklist) và Sơ đồ dòng chảy (Flow Diagram) khi gửi bài.
Các thành phần cốt lõi của PRISMA 2020
Một báo cáo theo chuẩn PRISMA 2020 bao gồm hai thành phần không thể tách rời: Bảng kiểm 27 mục và Sơ đồ dòng chảy.
Bảng kiểm PRISMA
Bảng kiểm PRISMA 2020 bao gồm 27 mục kiểm tra (checklist items) bao phủ toàn bộ cấu trúc bài báo, từ Tiêu đề (Title), Tóm tắt (Abstract), Giới thiệu, Phương pháp, Kết quả, Bàn luận đến Kết luận. Nhà nghiên cứu cần đối chiếu và ghi rõ số trang xuất hiện của từng mục trong bản thảo bài báo.
- Lưu ý: Bạn có thể tải template Bảng kiểm PRISMA 2020 chính thức định dạng Word hoặc PDF tại trang chủ PRISMA Statement.
Sơ đồ dòng chảy PRISMA
Sơ đồ dòng chảy PRISMA (PRISMA Flow Diagram) là công cụ trực quan hóa quy trình sàng lọc và lựa chọn tài liệu. Sơ đồ này mô tả dòng chảy thông tin qua 3 giai đoạn chính:
- Identification: Số lượng bản ghi tìm được từ các cơ sở dữ liệu.
- Screening: Số lượng bản ghi bị loại bỏ (do trùng lặp, không phù hợp tiêu đề/tóm tắt).
- Included: Số lượng nghiên cứu cuối cùng được đưa vào tổng hợp định tính hoặc định lượng (Meta-analysis).
Hướng dẫn thực hiện quy trình PRISMA từng bước
Để thực hiện một nghiên cứu Systematic Review hoặc Meta-analysis đạt chuẩn, nhà nghiên cứu cần tuân thủ quy trình 5 bước chặt chẽ dưới đây.
Bước 1: Xác định câu hỏi nghiên cứu (PICO)
Trước khi tìm kiếm, bạn phải xác định rõ câu hỏi nghiên cứu dựa trên khung PICO:
- P (Population): Đối tượng nghiên cứu.
- I (Intervention): Can thiệp hoặc yếu tố phơi nhiễm.
- C (Comparison): Nhóm so sánh (nếu có).
- O (Outcome): Kết quả đầu ra mong muốn.
Bước 2: Tìm kiếm cơ sở dữ liệu (Identification)
Tiến hành tìm kiếm trên các cơ sở dữ liệu uy tín như PubMed, Scopus, Web of Science, Embase.
- Sử dụng các từ khóa (keywords) và thuật ngữ MeSH/Emtree phù hợp.
- Ghi nhận chính xác số lượng kết quả (n) tìm được từ mỗi nguồn tại thời điểm tìm kiếm.
Bước 3: Sàng lọc (Screening)
Đây là giai đoạn loại bỏ các tài liệu không phù hợp.
- Loại bỏ trùng lặp: Sử dụng các phần mềm như EndNote hoặc các công cụ tự động (ví dụ: Rayyan) để loại bỏ các bài báo trùng lặp giữa các cơ sở dữ liệu.
- Sàng lọc Tiêu đề/Tóm tắt: Hai nhà nghiên cứu độc lập đọc tiêu đề và tóm tắt để loại các bài không liên quan. Mọi bất đồng cần được giải quyết bằng thảo luận hoặc ý kiến của người thứ ba.
Bước 4: Đánh giá toàn văn (Eligibility) & Đánh giá nguy cơ sai lệch
- Đọc toàn văn (Full-text review): Tải và đọc toàn bộ nội dung các bài báo đã vượt qua vòng sàng lọc. Ghi rõ lý do loại trừ (ví dụ: sai thiết kế nghiên cứu, không đủ dữ liệu).
- Đánh giá nguy cơ sai lệch (Risk of Bias): Sử dụng các công cụ chuẩn hóa như ROB 2 (cho thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng) hoặc ROBINS-I (cho nghiên cứu không can thiệp) để đánh giá chất lượng phương pháp luận của từng nghiên cứu.
Bước 5: Tổng hợp kết quả (Synthesis)
Trích xuất dữ liệu vào bảng tổng hợp và tiến hành phân tích.
- Tổng hợp định tính (Systematic Review): Mô tả đặc điểm, kết quả của các nghiên cứu.
- Tổng hợp định lượng (Meta-analysis): Nếu dữ liệu đồng nhất, sử dụng phần mềm (như RevMan, STATA, R) để chạy phân tích gộp, tính toán kích thước hiệu ứng (Effect size).
- Điền đầy đủ số lượng vào Sơ đồ dòng chảy PRISMA 2020.
Phân biệt PRISMA 2009 và PRISMA 2020
Dưới đây là bảng so sánh các điểm khác biệt chính giúp nhà nghiên cứu cập nhật kiến thức:
| Tiêu chí | PRISMA 2009 | PRISMA 2020 |
| Phạm vi tìm kiếm | Tập trung chủ yếu vào cơ sở dữ liệu học thuật. | Mở rộng bao gồm website, tổ chức, citation searching. |
| Công nghệ | Ít đề cập đến công cụ tự động. | Khuyến khích báo cáo việc sử dụng công cụ tự động hóa trong sàng lọc. |
| Sơ đồ dòng chảy | Cấu trúc đơn giản. | Cấu trúc chi tiết hơn, tách biệt nguồn database và nguồn khác (grey literature). |
| Đánh giá chắc chắn | Không yêu cầu cụ thể. | Yêu cầu báo cáo độ chắc chắn của bằng chứng (ví dụ: GRADE). |
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
PRISMA dùng cho loại nghiên cứu nào?
PRISMA được thiết kế chủ yếu cho Systematic Review và Meta-analysis. Tuy nhiên, đối với các dạng nghiên cứu tổng quan khác như Scoping Review, cần sử dụng phiên bản mở rộng là PRISMA-ScR.
Sự khác biệt giữa Systematic Review và Meta-analysis là gì trong bối cảnh PRISMA?
Systematic Review là quy trình tìm kiếm và đánh giá, còn Meta-analysis là phương pháp thống kê. Systematic Review thu thập và đánh giá tài liệu một cách hệ thống. Nếu dữ liệu từ các tài liệu này đủ đồng nhất để gộp lại và tính toán thống kê, ta thực hiện Meta-analysis. PRISMA hướng dẫn báo cáo cho cả hai quy trình này.
Kết luận
Tuân thủ hướng dẫn PRISMA 2020 là bước đi nền tảng để thực hiện một nghiên cứu Systematic Review và Meta-analysis đạt chuẩn quốc tế. Việc áp dụng chặt chẽ bảng kiểm 27 mục và sơ đồ dòng chảy không chỉ giúp tăng khả năng chấp nhận bài báo tại các tạp chí uy tín mà còn đóng góp vào sự minh bạch của nền khoa học toàn cầu. Các nhà nghiên cứu, đặc biệt là những người mới bắt đầu, cần nắm vững quy trình này để tối ưu hóa chất lượng công trình nghiên cứu của mình.
Hy vọng bài viết đã cung cấp cái nhìn tổng quan và hướng dẫn thực hành cụ thể cho bạn. Bài viết được chia sẻ bởi chuyên gia Nguyễn Thanh Phương.
