Mô hình SOR là gì? Đây là một lý thuyết nền quan trọng trong tâm lý học môi trường và nghiên cứu hành vi người tiêu dùng, viết tắt từ ba yếu tố Stimulus (Tác nhân kích thích) – Organism (Chủ thể nội tại) – Response (Phản ứng hành vi), do Albert Mehrabian và James A. Russell (1974) công bố. Mô hình giải thích cách tín hiệu ngoại cảnh tác động vào nhận thức và cảm xúc cá nhân, thúc đẩy hành vi tiếp cận (mua sắm, gắn bó) hoặc né tránh (rời bỏ, từ chối). Trong thương mại điện tử và phát trực tiếp (livestream), mô hình S-O-R là cấu trúc chuẩn mực giúp nhà nghiên cứu giải mã quyết định của khách hàng.

Nguồn gốc lịch sử và sự tiến hóa học thuật của mô hình S-O-R
Để hiểu rõ Mô hình SOR là gì dưới góc độ khoa học, cần nhìn lại bước chuyển từ tâm lý học hành vi cổ điển sang tâm lý học môi trường. Đầu thế kỷ 20, trường phái hành vi cổ điển của John B. Watson và B.F. Skinner giải thích hành động qua công thức S-R (Stimulus – Response), coi tâm trí là “hộp đen” và mọi hành vi chỉ là phản xạ cơ học trước kích thích ngoại cảnh. Cách tiếp cận này hạn chế vì không lý giải được tại sao trước cùng một chương trình khuyến mãi hay không gian trưng bày, mỗi người lại phản ứng khác nhau.
Nhằm khắc phục khoảng trống đó, Robert S. Woodworth (1929) trong cuốn Psychology đã đưa yếu tố Organism (O – Chủ thể) vào chuỗi tác động, hình thành cấu trúc S-O-R. Bước ngoặt diễn ra khi Mehrabian và Russell (1974) xuất bản An Approach to Environmental Psychology, đưa mô hình S-O-R vào tâm lý học môi trường.
“Tín hiệu ngoại vi (Stimulus) không trực tiếp định đoạt hành vi; chính trạng thái cảm xúc và đánh giá nhận thức nội tại của chủ thể (Organism) là cơ chế trung gian chuyển hóa kích thích thành phản ứng tiếp cận hoặc né tránh (Response).” — Nguyên lý từ Mehrabian và Russell (1974).
Khung lý thuyết Stimulus Organism Response tiến hóa qua bốn cột mốc:
- Tâm lý học tân hành vi (Woodworth, 1929): Mở rộng phản xạ S-R thành S-O-R, khẳng định vai trò điều phối của hệ thống tâm sinh lý bên trong chủ thể.
- Tâm lý học môi trường (Mehrabian và Russell, 1974): Thiết lập thang đo cảm xúc ba chiều PAD (Pleasure – Arousal – Dominance) và phân loại phản ứng thành tiếp cận (Approach) hoặc né tránh (Avoidance).
- Mở rộng sang bán lẻ (Donovan và Rossiter, 1982): Hai học giả Donovan và Rossiter (1982) đưa mô hình vào không gian cửa hàng (store atmosphere), chứng minh ánh sáng, âm nhạc và mùi hương kích hoạt sự hưng phấn, làm tăng thời gian lưu lại và chi tiêu.
- Tái cấu trúc phi tuyến tính (Jacoby, 2002): Trên Journal of Consumer Psychology, Jacob Jacoby (2002) đề xuất mô hình S-O-R dưới dạng sơ đồ Venn chồng lấp, chỉ ra ký ức từ phản ứng trước quay lại định hình nhận thức ở chu kỳ mua tiếp theo.

Phân tích chuyên sâu 3 cấu phần trong mô hình S-O-R
Khi tìm hiểu Mô hình SOR là gì để xây dựng khung nghiên cứu cho luận văn hay bài báo quốc tế, việc tách bạch ba thành tố S, O, R giúp tránh trùng lắp khái niệm.
1. Tác nhân kích thích (Stimulus – S): Hệ thống tín hiệu ngoại cảnh
Stimulus (S) gồm các yếu tố ngoại sinh tác động đến giác quan người tiêu dùng tại điểm chạm, đóng vai trò là biến độc lập (Independent Variables) chia thành bốn nhóm:
- Bầu không khí điểm bán (Atmospheric Cues): Không gian, màu sắc, nhiệt độ, mùi hương, âm nhạc và phong cách phục vụ tại cửa hàng.
- Tiếp thị hỗn hợp (Marketing Mix Stimuli): Khuyến mãi giới hạn thời gian (Flash Sale), chiết khấu giá, quà tặng và truyền thông.
- Giao diện kỹ thuật số (Web/App Stimuli): Trong các nghiên cứu hành vi mua sắm trực tuyến, nhóm này gồm chất lượng thông tin, giao diện (UI/UX), bảo mật và gợi ý bằng trí tuệ nhân tạo (AI).
- Tương tác phát trực tiếp (Livestream Stimuli): Trong livestream trên TikTok và Shopee, kích thích đến từ sức hấp dẫn của người dẫn (streamer attractiveness), uy tín KOLs/KOCs, hiện diện xã hội (social presence) và hiệu ứng khan hiếm.
2. Chủ thể nội tại (Organism – O): Trạng thái cảm xúc và nhận thức
Organism (O) đóng vai trò là biến trung gian giải thích bản chất Mô hình SOR là gì, phản ánh quá trình xử lý tâm lý bên trong cá nhân qua hai cơ chế:
- Trạng thái cảm xúc (Emotional States – PAD): Theo Mehrabian và Russell (1974), cảm xúc gồm ba chiều: Pleasure (Sự thích thú) đo cảm giác vui vẻ; Arousal (Sự hưng phấn) thể hiện mức độ phấn khích; và Dominance (Sự làm chủ) phản ánh cảm giác tự chủ. Nghiên cứu hiện đại còn bổ sung trạng thái dòng chảy hoặc sự tận hưởng cảm nhận (perceived enjoyment).
- Trạng thái nhận thức (Cognitive States): Đánh giá lý tính đối với thông tin đầu vào. Các biến phổ biến trong nghiên cứu ứng dụng mô hình SOR gồm giá trị cảm nhận (perceived value), niềm tin trực tuyến (e-trust), rủi ro cảm nhận (perceived risk) và thái độ thương hiệu. Nhiều công trình chứng minh chuỗi trung gian tuần tự khi nhận thức tác động lên cảm xúc.
3. Phản ứng hành vi (Response – R): Hành vi tiếp cận và né tránh
Response (R) là biến phụ thuộc (Dependent Variables) biểu thị quyết định của khách hàng. Theo Donovan và Rossiter (1982), phản ứng chia thành hai hướng:
- Hành vi tiếp cận (Approach Behaviors): Phản ứng tích cực như khám phá gian hàng, ý định mua (purchase intention), mua sắm ngẫu hứng (impulse buying), mua lặp lại và truyền miệng điện tử (eWOM).
- Hành vi né tránh (Avoidance Behaviors): Phản ứng tiêu cực như thoát trang, hủy giỏ hàng, né tránh quảng cáo (advertising avoidance) hoặc rời bỏ thương hiệu.

Bảng so sánh cấu trúc biến số S – O – R qua 4 bối cảnh nghiên cứu
Bảng dưới đây tổng hợp biến số Stimulus – Organism – Response qua bốn lĩnh vực:
| Bối cảnh | Kích thích (S) | Chủ thể (O) | Phản ứng (R) | Công trình tiêu biểu |
|---|---|---|---|---|
| Bán lẻ vật lý | Ánh sáng, âm nhạc, mùi hương. | Thích thú, hưng phấn. | Lưu lại lâu, chi tiêu. | Donovan & Rossiter (1982) |
| Thương mại điện tử | Thông tin, UI/UX, bảo mật, AI. | Niềm tin, dòng chảy. | Ý định mua, eWOM. | Eroglu et al. (2001); Jacoby (2002) |
| Livestream TikTok/Shopee | Streamer, Flash Sale, tương tác. | Phấn khích, FOMO. | Mua ngẫu hứng, chốt đơn. | Xu et al. (2020) |
| Du lịch & Khách sạn | Không gian dịch vụ, VR/AR. | Hoài niệm, gắn kết. | Đặt phòng, giới thiệu. | Bitner (1992) |
Hướng dẫn thiết kế mô hình nghiên cứu định lượng PLS-SEM sử dụng S-O-R
Trong nghiên cứu định lượng, việc ứng dụng Mô hình SOR là gì gắn liền với phương pháp PLS-SEM trên phần mềm SmartPLS theo 4 bước:
- Bước 1 – Thiết lập biến ngoại sinh (Khối S): Chọn 3 đến 5 biến kích thích hoặc thiết kế khái niệm bậc cao (Higher-Order Construct) gom các khía cạnh nhỏ thành biến tổng hợp.
- Bước 2 – Xây dựng cơ chế trung gian (Khối O): Tách khối O thành Nhận thức (Niềm tin, Giá trị cảm nhận) và Cảm xúc (Thích thú, Hưng phấn). Kiểm định Bootstrapping 5.000 mẫu đánh giá tác động gián tiếp song song hoặc tuần tự.
- Bước 3 – Xác định biến nội sinh mục tiêu (Khối R): Chọn biến đầu ra như Ý định mua, Hành vi mua sắm ngẫu hứng hoặc Hành vi né tránh.
- Bước 4 – Bổ sung biến điều tiết (Moderator): Đưa biến điều tiết vào đường dẫn S → O hoặc O → R (như Xu hướng mua ngẫu hứng, Tự kiểm soát, Khan hiếm thời gian).
Câu hỏi thường gặp (FAQ) về khung lý thuyết S-O-R
Điểm khác biệt của Mô hình SOR là gì khi so với lý thuyết TPB và TAM?
Điểm khác biệt của Mô hình SOR là gì so với Lý thuyết hành vi có kế hoạch (TPB) hay Mô hình TAM nằm ở biến cảm xúc và môi trường. TPB và TAM tập trung vào suy xét lý tính, còn S-O-R kết hợp cả cảm xúc tức thời lẫn nhận thức trước kích thích ngoại cảnh, giải thích hiệu quả cả hành vi bốc đồng lẫn có chủ đích.
Vì sao mô hình S-O-R được ưa chuộng khi nghiên cứu mua sắm ngẫu hứng?
Mua sắm ngẫu hứng (impulse buying) diễn ra nhanh dưới tác động của cảm xúc. Cấu trúc S-O-R mô tả trực diện cách Flash Sale và lời kêu gọi của streamer (S) khơi dậy sự hưng phấn cùng tâm lý sợ bỏ lỡ (O), thúc đẩy chốt đơn tức thì (R).
Nhà nghiên cứu có thể tích hợp mô hình S-O-R với lý thuyết nào khác?
Bạn có thể tích hợp S-O-R với Lý thuyết dòng chảy (Flow Theory), Lý thuyết uy tín nguồn tin (Source Credibility Theory) hoặc Lý thuyết hiện diện xã hội (Social Presence Theory) để giải thích cả động lực lẫn rào cản tâm lý.
Kết luận
Tổng kết lại, việc hiểu rõ Mô hình SOR là gì từ nền tảng của Woodworth (1929), Mehrabian và Russell (1974) đến ứng dụng trong bán lẻ, thương mại điện tử và livestream giúp nhà nghiên cứu có khung lý thuyết vững chắc. Sự kết hợp giữa Stimulus – Organism – Response và phương pháp PLS-SEM mang lại cơ sở khoa học chặt chẽ để giải mã hành vi khách hàng.
Nếu bạn đang xây dựng đề cương luận văn, thiết kế thang đo hoặc cần hướng dẫn phân tích dữ liệu trên SmartPLS và SPSS, hãy khám phá kho tài liệu học thuật tại https://nguyenthanhphuong.com để nhận sự hỗ trợ từ Giảng viên Nguyễn Thanh Phương.

Giảng viên Nguyễn Thanh Phương là chuyên gia chuyên sâu về Nghiên cứu khoa học, Ứng dụng AI, Digital Marketing và Quản trị bản thân. Với kinh nghiệm giảng dạy thực chiến, tác giả trực tiếp hướng dẫn ứng dụng phương pháp luận và phân tích dữ liệu chuyên sâu cho người học nên được sinh viên gọi là Thầy giáo quốc dân. Mọi nội dung chia sẻ đều tuân thủ nguyên tắc khách quan, thực chứng và mang giá trị ứng dụng cao, hướng tới mục tiêu cốt lõi: “Làm bạn tốt hơn!




