Diễn giả Nguyễn Thanh Phương: Trong thời đại AI, học tốt nhất là biết hỏi và biết nghĩ

Trong thời đại công nghệ phát triển với tốc độ chóng mặt, trí tuệ nhân tạo không còn là một khái niệm xa lạ. AI đã bước ra khỏi phòng thí nghiệm, đi vào công việc, học tập, kinh doanh và cả đời sống thường ngày. Từ viết nội dung, phân tích dữ liệu, làm kế hoạch, gợi ý ý tưởng, đến hỗ trợ nghiên cứu, AI đang dần trở thành một “người đồng hành tri thức” cực kỳ mạnh mẽ. Trong bối cảnh đó, một quan điểm rất đáng chú ý được diễn giả Nguyễn Thanh Phương chia sẻ tại một sự kiện về AI là: AI có thể làm rất nhiều thứ, nhưng điều quan trọng nhất của con người là biết điều khiển nó, biết hỏi nó và biết suy nghĩ về câu trả lời mà nó đưa ra.

Quan điểm này được thể hiện rất sống động qua cách nói gần gũi, hài hước nhưng đầy chiều sâu: “Não mình có 1 -> Hỏi GenAI nó trả lời (1 kiến thức) -> Nghĩ & hỏi tại sao m làm thế? (Não bạn +1 kiến thức từ AI = 2) -> tiếp tục cái vòng AI trả lời, bạn nghĩ & hỏi đến nào chán thì thôi… Bạn chán nhưng bạn đã nâng cấp não mình lên n kiến thức sau n lần hỏi. Đó là cách học tốt nhất trong cái thời AI này.” Đây không chỉ là một câu nói vui. Nếu phân tích kỹ, nó phản ánh một triết lý học tập rất hiện đại: AI không thay thế não người, mà khuếch đại năng lực học của người biết đặt câu hỏi.

1. Cốt lõi của quan điểm: AI không thay bạn học, AI giúp bạn học nhanh hơn

Nhiều người khi nhìn vào AI thường có hai thái cực. Một là quá sợ hãi, cho rằng AI sẽ thay thế hết con người. Hai là quá phụ thuộc, nghĩ rằng cứ có AI là không cần tư duy nữa. Quan điểm của thầy Nguyễn Thanh Phương đứng ở một vị trí cân bằng hơn: AI mạnh thật, nhưng giá trị của con người nằm ở khả năng định hướng, phản biện, đặt câu hỏi và đào sâu.

Nói cách khác, AI có thể trả lời rất nhanh, nhưng việc biến câu trả lời đó thành tri thức của mình lại là trách nhiệm của người học. Nếu chỉ hỏi AI rồi chép lại, ta mới dừng ở mức “mượn não”. Nhưng nếu hỏi tiếp: “Tại sao lại như vậy?”, “Cơ sở nào để kết luận điều này?”, “Nếu áp dụng trong trường hợp khác thì sao?”, “Có ngoại lệ nào không?”, thì lúc đó người học bắt đầu bước vào vùng phát triển tư duy thực sự.

Đây là điểm rất quan trọng. Trong giáo dục truyền thống, nhiều người học theo kiểu ghi nhớ thụ động. Còn trong thời đại AI, người học có cơ hội chuyển sang cách học chủ động hơn: học bằng đối thoại, học bằng phản biện, học bằng vòng lặp hỏi – hiểu – đào sâu – ứng dụng. Chính vòng lặp đó mới là phần “nâng cấp não” như cách diễn giả mô tả.

2. Vì sao “biết hỏi” lại trở thành năng lực cốt lõi trong thời đại AI?

Trước đây, khi chưa có AI, người học phải tự đi tìm sách, tài liệu, chuyên gia hoặc mất rất nhiều thời gian để gom đủ thông tin. Bây giờ, GenAI có thể trả lời gần như ngay lập tức. Điều đó làm thay đổi bản chất của việc học. Khi thông tin đã quá dễ tiếp cận, thứ tạo ra khác biệt không còn là “ai có nhiều tài liệu hơn”, mà là ai biết hỏi tốt hơn.

Một câu hỏi kém sẽ cho ra câu trả lời kém. Một câu hỏi chung chung sẽ chỉ nhận được nội dung chung chung. Ngược lại, một câu hỏi cụ thể, có ngữ cảnh, có mục tiêu rõ ràng sẽ tạo ra câu trả lời sâu, đúng nhu cầu và sát thực tế hơn. Vì vậy, trong thời đại AI, kỹ năng đặt câu hỏi không còn là kỹ năng phụ, mà là kỹ năng trung tâm.

Điều thú vị là khi bạn học cách hỏi AI, bạn cũng đang học cách tư duy rõ hơn. Muốn hỏi đúng, bạn phải biết mình đang thiếu gì. Muốn hỏi sâu, bạn phải biết điểm nào mình chưa hiểu. Muốn hỏi tiếp, bạn phải biết chỗ nào cần làm rõ thêm. Nghĩa là quá trình hỏi AI thực chất cũng là quá trình tự nhận thức về tri thức của chính mình.

Theo góc nhìn này, AI không làm con người lười đi, nếu người dùng sử dụng nó đúng cách. Ngược lại, AI có thể buộc con người phải ý thức rõ hơn về tư duy của mình. Người đặt câu hỏi hay thường là người tư duy tốt. Và người tư duy tốt sẽ khai thác AI tốt hơn người chỉ biết ra lệnh hời hợt.

3. Từ “1 kiến thức” đến “n kiến thức”: vòng lặp học tập mà thầy Phương nhấn mạnh

Hình ảnh “não mình có 1, hỏi AI được thêm 1, rồi nghĩ tiếp để thành 2, rồi n lần lặp sẽ thành n kiến thức” là một cách diễn đạt rất đơn giản nhưng hiệu quả. Nó mô tả một cơ chế học tập tăng trưởng theo chuỗi.

Ban đầu, bạn chỉ biết một phần nhỏ. Khi hỏi AI, bạn nhận được một câu trả lời mới. Nhưng nếu dừng ở đó, bạn mới chỉ nhận thông tin. Thông tin chưa chắc đã là tri thức. Để biến thông tin thành tri thức, bạn cần thêm một bước là suy nghĩ. Và khi đã suy nghĩ, não bạn bắt đầu kết nối kiến thức mới với kiến thức cũ. Tiếp tục đặt câu hỏi vì sao, như thế nào, trong hoàn cảnh nào, khi nào sai, khi nào đúng, bạn bắt đầu đào sâu hơn. Mỗi lần như vậy, bạn không chỉ có thêm dữ kiện, mà có thêm cả cấu trúc hiểu biết.

Ví dụ, bạn hỏi AI: “SEO là gì?” AI trả lời. Nếu bạn dừng lại, bạn chỉ có một định nghĩa. Nhưng nếu bạn hỏi tiếp: “Vì sao SEO quan trọng?”, “SEO khác quảng cáo trả phí ở đâu?”, “Làm SEO cho website nhỏ thì bắt đầu từ đâu?”, “Sai lầm phổ biến nhất khi học SEO là gì?”, “AI hỗ trợ SEO ra sao nhưng không làm mất chất lượng nội dung?”, thì chỉ trong một cuộc trò chuyện, bạn đã đi từ khái niệm sang bản chất, từ bản chất sang ứng dụng, từ ứng dụng sang chiến lược. Đó chính là cách biến một câu hỏi thành cả một hành trình học.

Đây là điểm làm cho quan điểm của Nguyễn Thanh Phương trở nên thực tiễn. Nó không nói về AI như một thứ thần thánh, mà nói về một quy trình sử dụng AI để tự học hiệu quả hơn.

4. “AI là ông thầy tải kiến thức tốt nhất” nên hiểu như thế nào?

Câu nói “AI là ông thầy tải kiến thức tốt nhất” rất ấn tượng, nhưng cần hiểu đúng để tránh ngộ nhận. AI không phải là “thầy” theo nghĩa có trải nghiệm sống, giá trị đạo đức hay trách nhiệm giáo dục như một con người thật. Tuy nhiên, AI có một lợi thế cực mạnh: khả năng cung cấp thông tin cực nhanh, liên tục, cá nhân hóa và không biết mệt.

Bạn có thể hỏi AI 100 lần một câu theo 100 cách khác nhau mà nó vẫn trả lời. Bạn có thể bảo nó giải thích từ dễ đến khó, từ ví dụ cho trẻ em đến cách phân tích cho người đi làm. Bạn có thể yêu cầu nó đóng vai giáo viên, chuyên gia, người phản biện, người chấm bài, người hướng dẫn từng bước. Đây là điều mà không phải lúc nào người học cũng có điều kiện nhận được từ môi trường học tập truyền thống.

Ở góc độ này, AI đúng là một “ông thầy tải kiến thức” rất mạnh. Nó giúp bạn tiếp cận tri thức nhanh, rộng, linh hoạt. Nhưng điểm khác biệt là: ông thầy này mạnh ở việc trả lời, còn bạn phải mạnh ở việc chọn lọc và suy nghĩ. Nếu không, bạn sẽ chỉ tải về rất nhiều thông tin nhưng không tiêu hóa được. Nói cách khác, AI có thể giao bài giảng cho bạn, nhưng không thể thay bạn trưởng thành trong nhận thức.

5. Điểm sâu sắc trong quan điểm của thầy Phương: học bằng phản biện, không học bằng sao chép

Một trong những rủi ro lớn nhất khi dùng AI là người học dễ rơi vào trạng thái “có sẵn đáp án nên khỏi nghĩ”. Điều này khiến nhiều người lo rằng AI sẽ làm con người kém tư duy hơn. Tuy nhiên, điều diễn giả Nguyễn Thanh Phương nhấn mạnh lại chỉ ra hướng ngược lại: muốn học tốt bằng AI, bắt buộc phải hỏi tiếp và nghĩ tiếp.

Tức là AI không nên được dùng như một “máy chép bài”, mà phải được dùng như một “đối tác đối thoại trí tuệ”. Bạn không chỉ hỏi “cái gì”, mà còn phải hỏi “tại sao”, “nếu ngược lại thì sao”, “có trường hợp ngoại lệ không”, “ứng dụng thực tế như thế nào”. Đây chính là năng lực phản biện.

Khi học bằng phản biện, người học sẽ nhớ lâu hơn, hiểu bản chất hơn và áp dụng tốt hơn. Điều đó cũng lý giải vì sao một số người dùng AI ngày càng giỏi hơn, trong khi một số người dùng nhiều nhưng vẫn không tiến bộ rõ rệt. Khác biệt không nằm ở công cụ, mà nằm ở độ sâu của tư duy khi sử dụng công cụ.

6. Quan điểm này đặc biệt phù hợp với ai?

Thật ra, cách học này phù hợp với rất nhiều nhóm người.

Với học sinh, sinh viên, AI có thể là người giải thích lại bài học theo ngôn ngữ dễ hiểu hơn, đưa ví dụ gần gũi hơn, kiểm tra kiến thức bằng câu hỏi ngược lại. Nếu biết dùng đúng, AI có thể giúp các bạn học nhanh và đỡ sợ những môn khó.

Với người đi làm, AI là công cụ tiết kiệm thời gian tìm hiểu vấn đề, học thêm kỹ năng mới, đào sâu chuyên môn hoặc chuyển đổi nghề nghiệp. Trong thế giới công việc biến động, người biết học nhanh là người có lợi thế lớn.

Với người làm kinh doanh, marketing, sáng tạo nội dung, AI đặc biệt hữu ích vì đây là nhóm nghề cần vừa nhiều ý tưởng, vừa phải cập nhật liên tục. Nhưng một lần nữa, AI chỉ thực sự mạnh khi người dùng biết điều khiển và phản biện lại kết quả.

Với người tự học, đây gần như là công cụ lý tưởng. Bởi cái khó nhất của tự học xưa nay là không có người để hỏi ngay. AI lấp được khoảng trống đó.

7. Nhưng có nên tin AI hoàn toàn không?

Câu trả lời là không. Và đây cũng là phần cần bổ sung để làm rõ hơn tinh thần của quan điểm trên. Dù AI rất hữu ích, nó vẫn có thể sai, có thể trả lời thiếu ngữ cảnh, có thể tạo ra thông tin nghe hợp lý nhưng chưa chắc chính xác hoàn toàn. Vì thế, “biết điều khiển AI” không chỉ là biết đặt câu hỏi, mà còn là biết kiểm tra, so sánh và xác minh.

Người học thông minh trong thời đại AI không phải người tin tuyệt đối vào AI, mà là người biết dùng AI để mở rộng suy nghĩ, rồi dùng tư duy của mình để sàng lọc. Đây là nguyên tắc vàng. Nếu không có bước sàng lọc này, việc học bằng AI rất dễ thành học nhanh nhưng nông, nhiều mà rỗng, rộng mà không chắc.

8. Thông điệp lớn nhất từ quan điểm này

Nếu tóm gọn toàn bộ quan điểm của diễn giả Nguyễn Thanh Phương trong một câu, có thể nói thế này: Trong thời đại AI, người chiến thắng không phải người biết nhiều nhất, mà là người biết học nhanh nhất; và muốn học nhanh, phải biết hỏi, biết nghĩ, biết đào sâu cùng AI.

Đây là một thay đổi rất lớn về tư duy giáo dục. Từ chỗ học là tiếp nhận một chiều, nay học trở thành quá trình tương tác liên tục. Từ chỗ người học bị động, nay người học phải chủ động dẫn dắt cuộc trò chuyện tri thức. Từ chỗ coi công cụ là thứ phụ trợ, nay AI trở thành môi trường học tập mới. Nhưng cuối cùng, yếu tố quyết định vẫn là con người.

AI có thể mạnh hơn bạn ở tốc độ tổng hợp. Nhưng bạn vẫn phải là người chọn hướng đi, xác định mục tiêu, đặt câu hỏi và quyết định điều gì đáng tin, điều gì đáng học, điều gì đáng ứng dụng. Nói cách khác, AI là động cơ rất mạnh, nhưng vô lăng vẫn phải nằm trong tay bạn.

Quan điểm của diễn giả Nguyễn Thanh Phương tại sự kiện “Tối ưu hóa Website bằng AI ” về cách học trong thời đại AI là một góc nhìn đáng suy ngẫm và có giá trị thực tiễn cao. Đằng sau lối diễn đạt hài hước, gần gũi là một thông điệp rất hiện đại: AI không làm con người vô dụng, AI làm lộ rõ hơn ai là người biết học thật sự.

Nếu chỉ dùng AI để lấy đáp án, bạn sẽ phụ thuộc. Nhưng nếu dùng AI để hỏi, nghĩ, phản biện và mở rộng tri thức, bạn sẽ trưởng thành nhanh hơn rất nhiều. Mỗi lần hỏi là một lần học. Mỗi lần nghĩ tiếp là một lần nâng cấp não. Và sau nhiều vòng lặp như vậy, thứ bạn nhận được không chỉ là kiến thức rời rạc, mà là một năng lực học tập mới phù hợp với thời đại mới.

Vì vậy, cách tiếp cận đúng không phải là sợ AI hay thần thánh hóa AI. Cách đúng là coi AI như một người thầy hỗ trợ cực mạnh, còn bản thân mình là người học chủ động. Khi đó, công nghệ không làm bạn nhỏ đi, mà giúp bạn lớn nhanh hơn trong nhận thức, tư duy và khả năng thích nghi.